آخرین بروز رسانی در سپتامبر 21, 2026 توسط علی رستگار
تجارت میان ایران و ترکیه تنها به قراردادهای تجاری و مبادله کالا محدود نمیشود؛ بخش مهمی از موفقیت این روابط اقتصادی به زیرساختهایی وابسته است که کالا را از تولیدکننده یا فروشنده در یک کشور به بازار کشور دیگر میرسانند. در این میان، حملونقل بینالمللی، گمرک و مسیرهای ترانزیتی نقش مهمی در سرعت، هزینه و قابلیت اطمینان مبادلات تجاری دو کشور دارند.
ایران و ترکیه به دلیل همسایگی و برخورداری از مرز زمینی مشترک، از موقعیت مناسبی برای توسعه تجارت منطقهای برخوردارند. بر اساس اطلاعات وزارت امور خارجه ترکیه، طول مرز مشترک دو کشور حدود ۵۶۰ کیلومتر است و حجم تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۴ به حدود ۵.۶۸ میلیارد دلار رسیده است. در همان سال، صادرات ترکیه به ایران حدود ۳.۲۳ میلیارد دلار و واردات این کشور از ایران حدود ۲.۴۵ میلیارد دلار اعلام شده است.
این ارقام نشان میدهد که جابهجایی کالا میان دو کشور تنها یک فعالیت جانبی نیست، بلکه یکی از اجزای اصلی روابط اقتصادی ایران و ترکیه به شمار میرود.
چرا حملونقل برای توسعه تجارت اهمیت دارد؟
وقتی درباره توسعه تجارت صحبت میشود، معمولاً عواملی مانند تولید، قیمت کالا، تقاضای بازار و قوانین گمرکی مورد توجه قرار میگیرند؛ اما حتی یک کالای رقابتی نیز بدون یک مسیر حمل مناسب نمیتواند بهموقع و با هزینه قابل قبول به بازار مقصد برسد.
هزینه حمل، زمان تحویل، امکان رهگیری محموله، شرایط بستهبندی، بیمه و فرایندهای گمرکی، همگی بخشی از زنجیره تأمین هستند. هرگونه اختلال یا افزایش غیرمنتظره در این بخش میتواند بر قیمت نهایی کالا و تصمیم صاحبان کسبوکار برای صادرات یا واردات تأثیر بگذارد.
این موضوع برای ایران و ترکیه اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بخش قابل توجهی از تجارت دو کشور به حمل زمینی و عبور از مرزهای مشترک وابسته است.
مرزهای ایران و ترکیه؛ نقطه اتصال تجارت دو کشور
سه گذرگاه گوربولاک، کاپیکوی و اسندره در مرز ترکیه با ایران از نقاط مهم ارتباط تجاری دو کشور هستند. وزارت تجارت ترکیه در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد که عبور بارهای تجاری از هر سه گذرگاه بهصورت کنترلشده ادامه داشته است.
عملکرد این گذرگاهها تنها به عبور کامیونها محدود نمیشود. فرایند اظهار کالا، کنترل اسناد، تشریفات گمرکی و انتقال محموله به شبکه حمل کشور مقصد، بخشی از زنجیرهای است که باید برای جابهجایی کالا هماهنگ شود.
به همین دلیل، توسعه ظرفیت مرزی و کاهش زمان انجام تشریفات میتواند مستقیماً بر هزینه و سرعت تجارت اثر بگذارد.
حمل بار از ایران به ترکیه؛ حلقه ارتباط تولیدکننده با بازار مقصد
برای صادرکننده ایرانی، مسیر حمل از لحظه تحویل کالا در مبدأ آغاز میشود و تا رسیدن محموله به مقصد ادامه دارد. بسته به نوع کالا، وزن و حجم محموله و زمان مورد انتظار، ممکن است از حمل زمینی یا هوایی استفاده شود.
در بسیاری از محمولههای تجاری، حمل زمینی به دلیل وجود مرز مشترک و امکان انتقال محمولههای مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. در مقابل، برای کالاهایی که سرعت تحویل اهمیت بیشتری دارد یا حجم آنها پایینتر است، حمل هوایی نیز میتواند مورد بررسی قرار گیرد.
در واقع، حمل بار از ایران به ترکیه زمانی میتواند به توسعه تجارت کمک کند که تنها بر انتقال کالا تمرکز نداشته باشد و موضوعاتی مانند بستهبندی، اسناد، بیمه، گمرک و تحویل نهایی را نیز در نظر بگیرد.
حملونقل فقط مسیر ایران به ترکیه نیست
تجارت میان دو کشور دوطرفه است. همانطور که کالاهای ایرانی به ترکیه ارسال میشوند، محصولات و کالاهای مختلف نیز از ترکیه وارد ایران میشوند.
طبق آمار رسمی ترکیه، ماشینآلات و قطعات، محصولات پلاستیکی و شیمیایی، محصولات کشاورزی و برخی مواد معدنی و صنعتی از جمله گروههای مهم صادراتی ترکیه به ایران هستند. در سمت مقابل نیز محصولات کشاورزی، گاز طبیعی، محصولات فلزی و برخی مواد اولیه در تجارت ترکیه با ایران نقش دارند.
در نتیجه، شبکه حملونقل باید بتواند نیازهای هر دو جهت تجارت را پوشش دهد. برای واردکننده ایرانی نیز سرعت، هزینه و قابلیت اطمینان حمل اهمیت دارد و انتخاب یک روش مناسب میتواند بر قیمت نهایی کالای وارداتی تأثیرگذار باشد.
از همین رو، حمل بار از ترکیه نیز بخشی از همین زنجیره تجاری است و برای محمولههای تجاری، خردهبار و کالاهای مختلف به برنامهریزی متناسب با نوع محموله نیاز دارد.
حملونقل و کاهش هزینه تجارت
یکی از مهمترین تأثیرات توسعه زیرساخت حملونقل، امکان کاهش هزینههای پنهان تجارت است. تأخیر در مرز، مسیرهای نامناسب، توقف کامیون، فرایندهای اداری طولانی یا بستهبندی نامناسب میتوانند هزینهای بیشتر از کرایه اولیه حمل ایجاد کنند.
وزارت تجارت ترکیه نیز در توضیح نظام ترانزیت مشترک این کشور با سایر کشورهای عضو، بر کاهش بروکراسی، کوتاه شدن زمان حمل، کاهش ازدحام مرزی و ایجاد مزیت هزینهای برای بخش حملونقل و تجارت تأکید کرده است.
این تجربه نشان میدهد که توسعه تجارت فقط به افزایش تعداد خودروهای حمل کالا وابسته نیست؛ بلکه سرعت و سادگی فرایند عبور کالا از مرز نیز اهمیت زیادی دارد.
مقصد نهایی؛ یکی از عوامل تعیینکننده در برنامهریزی حمل
پس از عبور کالا از مرز، محموله باید به مقصد نهایی در داخل ترکیه برسد. فاصله شهر مقصد از مرز، نوع شبکه حمل داخلی و شیوه تحویل میتواند بر هزینه و زمان نهایی اثر بگذارد.
برای نمونه، ارسال یک محموله به استانبول با انتقال کالا به شهری در شرق ترکیه شرایط یکسانی ندارد. همین موضوع در مورد شهرهایی مانند آنکارا نیز اهمیت دارد. برای محمولههای سبک یا شخصی که مقصد آنها پایتخت ترکیه است، فریت بار آنکارا میتواند یکی از گزینههایی باشد که بر اساس وزن، حجم، نوع کالا و زمان مورد نیاز برای تحویل بررسی میشود.
بنابراین، هنگام انتخاب روش حمل، صرفاً نباید فاصله ایران تا مرز را در نظر گرفت؛ مقصد نهایی کالا در ترکیه نیز باید از ابتدا مشخص باشد.
حملونقل؛ عاملی برای توسعه بازارهای جدید
وقتی یک صادرکننده بتواند کالا را با هزینه قابل پیشبینی و در زمان مشخص به مقصد برساند، امکان برنامهریزی بلندمدت برای فروش در بازار خارجی نیز افزایش پیدا میکند.
این موضوع بهخصوص برای کسبوکارهایی اهمیت دارد که بهصورت مستمر صادرات انجام میدهند. برای چنین شرکتهایی، حمل یک محموله منفرد مطرح نیست؛ بلکه لازم است یک زنجیره تأمین نسبتاً پایدار ایجاد شود تا بتوانند موجودی، سفارش مشتری، زمان تولید و تحویل کالا را هماهنگ کنند.
به همین دلیل، توسعه مسیرهای حمل میان ایران و ترکیه میتواند فراتر از افزایش ظرفیت جابهجایی کالا، به شکلگیری روابط تجاری پایدارتر میان شرکتهای دو کشور کمک کند.
همکاری ایران و ترکیه برای توسعه حملونقل
توسعه تجارت و حملونقل در روابط ایران و ترکیه موضوعی است که در مذاکرات رسمی دو کشور نیز مورد توجه قرار گرفته است. وزارت تجارت ترکیه در ژانویه ۲۰۲۵ اعلام کرد که در بیستونهمین نشست کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و ترکیه، موضوعاتی از جمله تجارت، گمرک، سرمایهگذاری، حملونقل و همکاری در کریدورهای ترانزیتی مورد بررسی قرار گرفته است. در این نشست، هدف افزایش تجارت دوجانبه در میانمدت به ۳۰ میلیارد دلار نیز مورد تأکید قرار گرفت.
در نوامبر ۲۰۲۵ نیز وزیر خارجه ترکیه درباره روابط دو کشور بر نیاز به استفاده مؤثرتر از مرزها و بهبود اتصال، حملونقل و لجستیک میان ایران و ترکیه تأکید کرد و افزایش بهرهوری گذرگاههای مرزی و توسعه پروژههای مشخص در این حوزه را ضروری دانست.
این رویکرد نشان میدهد که حملونقل در روابط اقتصادی دو کشور تنها یک خدمت پشتیبان نیست؛ بلکه یکی از موضوعات زیرساختی برای توسعه تجارت محسوب میشود.
آینده تجارت ایران و ترکیه به چه میزان به لجستیک وابسته است؟
افزایش تجارت میان دو کشور نیازمند هماهنگی میان بخشهای مختلف است. تولیدکننده باید کالای رقابتی داشته باشد، بازار مقصد باید ظرفیت پذیرش محصول را داشته باشد و در نهایت، کالا باید بتواند با هزینه و زمان قابل پیشبینی به دست خریدار برسد.
در این میان، حملونقل بینالمللی حلقهای است که این بخشها را به یکدیگر متصل میکند. وجود مرز زمینی مشترک، گذرگاههای تجاری، شبکه جادهای و ارتباط ترکیه با مسیرهای حملونقل اروپا و آسیا، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه این ارتباط فراهم کرده است.
ترکیه نیز در سیاستهای حملونقل خود بر جایگاه این کشور بهعنوان نقطه اتصال میان مناطق مختلف اروپا و آسیا تأکید دارد و توسعه کریدورهای حملونقل منطقهای را دنبال میکند.
در نهایت، توسعه تجارت ایران و ترکیه تنها به افزایش حجم مبادلات وابسته نیست؛ کیفیت زیرساخت حملونقل، سرعت عبور کالا از مرز، هزینه لجستیک و امکان تحویل مطمئن در مقصد نیز در این فرایند نقش دارند. هرچه این زنجیره کارآمدتر باشد، امکان برنامهریزی برای تجارت مستمر و توسعه بازارهای دو کشور نیز بیشتر خواهد شد.
**علی رستگار**
تحلیلگر ارشد اقتصاد سیاسی
علی رستگار پژوهشگر و تحلیلگر حوزه اقتصاد سیاسی با بیش از شانزده سال تجربه تخصصی در تحلیل سیاستهای اقتصادی، بررسی تحولات بینالمللی و مطالعات توسعه است. تمرکز اصلی وی بر تحلیل تعاملات سیاست و اقتصاد، بررسی سیاستهای پولی و مالی ایران و مطالعه تجارب توسعه در کشورهای نوظهور میباشد.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک دکتری اقتصاد از دانشگاه علامه طباطبایی و کارشناسی ارشد اقتصاد سیاسی از دانشگاه تهران است. پایاننامه دکتری وی با موضوع «تحلیل نهادی سیاستهای توسعه در اقتصاد ایران» مورد تقدیر انجمن اقتصاددانان ایران قرار گرفته است. همچنین دورههای تخصصی اقتصادسنجی پیشرفته، تحلیل دادههای کلان و آیندهپژوهی اقتصادی را در مراکز معتبر بینالمللی گذرانده است.
**سوابق حرفهای**
رستگار فعالیت حرفهای خود را از اواسط دهه هشتاد به عنوان پژوهشگر در یک مؤسسه مطالعات اقتصادی آغاز کرد. با گسترش فعالیتهای پژوهشی خود، موفق به تولید دهها گزارش سیاستی برای نهادهای دولتی و خصوصی شده است. همکاری با مرکز پژوهشهای مجلس، ارائه مشاوره به چندین وزارتخانه و مشارکت در تدوین برنامههای توسعه از جمله سوابق اجرایی وی است.
وی از سال ۱۳۹۶ به تیم تحلیلی مجله تدبیرگران پیوسته و اکنون به عنوان تحلیلگر ارشد اقتصاد سیاسی در این رسانه فعالیت میکند. در این مدت، تحلیلهای عمیق و مبتنی بر دادههای وی درباره تحولات اقتصادی ایران و جهان، همواره مورد توجه جامعه اقتصادی و تصمیمسازان کشور قرار گرفته است. چندین گزارش تحلیلی وی مبنای تصمیمات مهم اقتصادی قرار گرفته است.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی رستگار در تحلیل سیاستهای پولی و مالی، بررسی برنامههای توسعه، مطالعات اقتصاد نهادی و تحلیل اقتصاد سیاسی تحولات داخلی و بینالمللی است. وی همچنین در زمینه اقتصادسنجی، تحلیل دادههای اقتصادی، آیندهپژوهی اقتصادی و مشاوره سیاستی تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی تحلیلی**
رویکرد رستگار در تحلیل اقتصادی مبتنی بر روشهای کمی و اقتصادسنجی، ترکیب شده با تحلیل نهادی و تاریخی است. وی همواره بر پایبندی به دادههای معتبر، مستندسازی کامل ادعاها و پرهیز از تحلیلهای شتابزده تأکید دارد. در نوشتههای خود، مفاهیم پیچیده اقتصادی را به زبانی قابل فهم برای مخاطب غیرمتخصص توضیح میدهد، بدون اینکه از عمق تحلیلی بکاهد.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو پیوسته انجمن اقتصاددانان ایران و عضو وابسته انجمن اقتصاد نهادی جهان است. همچنین در هیئت تحریریه دو فصلنامه علمی-پژوهشی در حوزه اقتصاد حضور دارد و به عنوان داور تخصصی چندین نشریه علمی فعالیت میکند.
**تألیفات و آثار**
رستگار نویسنده دو کتاب در حوزه اقتصاد سیاسی و بیش از چهل مقاله علمی-پژوهشی است. کتاب «نهادها و توسعه در ایران» (انتشارات نی، ۱۴۰۰) از آثار شاخص وی محسوب میشود که در جمع نامزدهای کتاب سال اقتصاد قرار گرفت. همچنین دهها گزارش سیاستی و یادداشت تحلیلی از وی در مجلات معتبر منتشر شده است.